Tết Thanh minh là gì? Nguồn gốc và ý nghĩa ngày tết Thanh minh

Cập nhật: 25/03/2021

"Thanh minh trong tiết tháng Ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh"

Chúng ta thường nhớ tới câu thơ lục bát nổi tiếng trên của đại thi hào Nguyễn Du khi nhắc tới tết Thanh minh. Tuy nhiên không phải ai cũng hiểu rõ về ngày lễ này, hay ý nghĩa của nó là như thế nào. Hãy cùng Cucde.vn tìm hiểu về ngày tết Thanh minh qua bài viết sau nhé.

Xem nhanh nội dung


Tết Thanh minh là gì?

Tết Thanh minh (hay Tiết Thanh minh) là tiết thứ năm trong số hai mươi tư tiết khí của Nông lịch (Âm lịch) của một số quốc gia châu Á như Việt Nam, Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Triều Tiên. Tiết Thanh minh đến sau Tiết Lập xuân 45 ngày, lúc này, những cơn mưa bụi của trời xuân đã hết, bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa hơn nên gọi là Thanh minh ("Thanh" trong thanh lọc, thanh khiết, mang nghĩa là "sạch sẽ" hay "trong lành", "Minh" mang nghĩa là "tươi sáng"). 

Theo quy ước, Tiết Thanh minh bắt đầu từ 4 - 5/4 đến ngày 20 - 21/4 Dương lịch, tính theo lịch Âm thì đều phải rơi vào tháng Ba. Thông thường, đa số các vùng miền tại Việt Nam lấy ngày 3/3 Âm lịch làm ngày Tết Thanh minh.

Theo quan niệm của người Việt xưa, Tết Thanh minh chính là thời điểm trong lành nhất trong năm nên rất phù hợp với việc thực hiện những nghi lễ quan trọng, ví dụ như tảo mộ. Vì vậy, tại Việt Nam, Tết Thanh minh cũng là dịp để các gia đình, dòng họ thực hiện nghi lễ tảo mộ (sửa sang lại mộ phần của gia tiên cho khang trang, sạch sẽ và làm lễ cúng gia tiên).

Xem thêm: Tết Hàn thực là gì? Nguồn gốc và ý nghĩa tết Hàn thực

Nguồn gốc ngày Tết Thanh minh

Là hai nước láng giềng gần kề nhau nên sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc là không thể tránh khỏi. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển, nhiều nét văn hóa của Trung Quốc đã du nhập vào Việt Nam và được người dân Việt "địa phương hóa" để trở thành một phong tục truyền thống mang đậm bản sắc Việt, trong đó phải nhắc đến Tết Thanh minh.

Tiết Thanh minh vốn là một trong hai mươi tư tiết khí của Âm lịch nhưng sau này nó đã trở thành một lễ hội lớn trong năm của các nước sử dụng lịch Âm. Nói đến nguồn gốc của Tết Thanh minh, trước hết chúng ta phải nói về nguồn gốc của Tết Hàn thực.

Tết Hàn thực vốn có nguồn gốc từ đời vua Tấn Văn Công thời Xuân Thu của Trung Hoa. Chuyện kể lại rằng vua có một người thuộc hạ tên là Giới Tử Thôi đã cùng mình vào sinh ra tử nhiều lần, nhưng khi trở thành vua nước Tấn, ông ban thưởng cho rất nhiều thuộc hạ mà lại quên mất Giới Tử Thôi. 

Mặc dù vậy, Giới Tử Thôi cũng cho rằng phò vua là bổn phận của bậc thần tử, không có công lao gì đáng nói, vua ban thưởng hay không không quan trọng. Sau đó, ông đưa mẹ già về núi Điền Sơn ở ẩn. Lúc này, vua mới chợt nhớ ra chưa ban thưởng cho Giới Tử Thôi, ngài liền cho người đi tìm nhưng Giới Tử Thôi không chịu rời núi ra lĩnh thưởng.

Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy. Vua vì chuyện này mà quá đau lòng nên lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng nhớ Giới Tử Thôi (khoảng từ mùng 3/3 đến mùng 5/3 Âm lịch hằng năm). 

Một năm qua đi, khi vua và quần thần đến viếng mộ Giới Tử Thôi thì phát hiện ra rằng cây liễu, nơi phát hiện ra thi thể của ông, nay đã lớn khỏe, đầy sức sống và mọc nhiều cành mới với lá xanh mơn mởn. Nhìn thấy điều này, nhà vua nhớ cụm từ “thanh minh” trong lời di cảo của Giới Tử Thôi, liền đặt tên cho ngày này là ngày Thanh minh. 

Từ đó về sau, Tiết Thanh minh đã trở thành một dịp lễ quan trọng của người Trung Quốc để tưởng nhớ tổ tiên và những người đã khuất. Sau này, Tết Hàn thực cũng được sáp nhập vào lễ hội Tết Thanh minh và trở thành ngày Thanh minh, ngày cho những người còn sống thăm viếng và chăm sóc mộ phần cho những người đã ra đi.

Xem thêm: Phân biệt tết Hàn thực và tết Thanh minh

Ý nghĩa ngày Tết Thanh minh

Tết Thanh minh gắn liền với đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của người Việt. Đây là dịp để những người còn sống tưởng nhớ công lao của ông bà, tổ tiên, của những người đã khuất.

Trong ngày Tết Thanh minh, con cháu cùng hướng về tổ tiên, cội nguồn bằng cách tảo mộ, dọn dẹp, sửa sang lại ngôi mộ của người đã khuất. Theo đúng phong tục, trước khi tiến hành tảo mộ, con cháu cần chuẩn bị mâm lễ vật gồm đèn, nhang, hoa quả dâng lên người đã khuất, mong tổ tiên nhận và phù hộ con cháu luôn khỏe mạnh, bình an và phát tài phát lộc. 

Đặc biệt, những gia đình muốn khai quật hay xây dựng lại mồ mả cần đợi đến ngày Thanh minh mới được phép động thổ. Điều này là nguyên tắc được ông bà ta khi xưa đặt ra để con cháu tránh gặp phải tai ương, xui xẻo khi động đến mộ phần của người đã khuất.

Và vì khoảng thời gian Tết Thanh minh trùng với Tết Hàn thực nên trong dịp này, người Việt thường dâng lên ông bà tổ tiên những đĩa bánh trôi - bánh chay. Người Việt dùng bánh trôi - bánh chay với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội - Hàn thực. Vì vậy, tại Việt Nam, Tết Hàn thực còn có một tên gọi khác là Tết bánh trôi - bánh chay.

Qua bài viết trên đây, chắc hẳn bạn đã hiểu rõ hơn về Tết Thanh minh của người Việt rồi phải không ạ? Hy vọng rằng những thông tin mà Cucde.vn chia sẻ sẽ giúp bạn có thêm những hiểu biết về những ngày lễ truyền thống và góp phần gìn giữ những phong tục cổ truyền của người Việt.